BANKA TEMİNAT MEKTUPLARI
Genel Olarak
Bir dağıtım şirketi ile bayilik sözleşmesi imzalanırken, dağıtım şirketinin sözleşmeden doğan haklarını elde edebilmesi için bayiden talep ettiği güvencelerden birisi ve en önemlisi banka teminat mektubudur. Çünkü bayiin taahhüdünü yerine getirmemesi durumunda zarar mektuptan karşılanabiliyorsa, dağıtım şirketi bayi ile uğraşmadan doğrudan bankayı muhatap almakta ve böylece hiçbir zorlama olmadan alacağına kavuşmaktadır. Banka da teminat mektubu verirken bunun karşılığını garantiye almış olduğundan, mektubun paraya çevrilme talebini zamanında karşılamakta ve böylece prestijli banka olma durumunu korumaktadır.
Teminat mektuplarının miktarları genelde, bayie uygulanacak vadeye, satış kapasitesine vs. kriterlere göre belirlenir. Bayi de teminat mektubunun verdiği rahatlıkla çeklerini keşide ederek çalışmasını sürdürür. Ne zamanki ekonomik göstergeler bayiin aleyhine olmaya başlar, çekler ödenemez hale gelir, o zaman taraflar arasındaki ihtilaf yasal yollara dönüşür ve teminat mektubun paraya çevrilmesi, teminat olma özelliği ortaya çıkar. Ya da, dağıtıcıya hiçbir borç yokken, sözleşme ilişkisinin sona erdirilmesi durumunda dağıtım şirketince cezai şartların ve diğer zararların tazmini mektuptan karşılanmak istenebilir. Bu durumda da dağıtım şirketi hiç vakit kaybetmeden bankaya başvurarak mektubu paraya çevirmek ister.
Dağıtım şirketlerinin bayiden talep ettiği teminat mektupları kesin teminat mektuplarıdır. Bu mektuplar, dağıtım şirketine karşı bayiin, bayilik sözleşmesinde yer alan edimlerini süresinde ve gereği gibi ifa etmesi riskine karşı banka tarafından güvence sağlayan mektuplardır. Bayi, teminat mektubunda gösterilen asıl sözleşmeden doğan yükümlülüklerini süresinde kısmen veya tamamen yerine getirmezse, bankanın bunu tazmin etme borcu doğacaktır.
Dağıtım şirketlerinin kesin teminat mektubu talepleri yanında bu mektupların süreli ya da süresiz olma özelliği de bulunmaktadır. Süreli teminat mektuplarında, bankanın sorumluluğu belli bir süre ile sınırlandırılmıştır. Yani teminat mektubu ile güvence altına alınmış olan riskin, teminat mektubu süresi içinde gerçekleşmiş olması gerekir. Örneğin bir yıllık bir teminat mektubunun paraya çevrilebilmesi için riskin (borcun, sözleşmeye aykırılığın) bu bir yıl içinde gerçekleşmiş olması gerekir.
Dağıtım şirketleri bazen de kesin teminat mektuplarını belirli bir vade içermeden talep etmektedirler. Bu mektuplarda banka, teminat mektubu ile güvence altına alınan riskin doğumundan itibaren 10 yıllık zamanaşımı süresinin sonuna kadar dağıtım şirketine karşı sorumlu olacaktır.
Yukarıda kısaca bahsettiğimiz ve fakat olayın ve sözleşmenin özelliğine göre farklı farklı sonuçlar doğurabilecek teminat mektuplarının, düzenlenmesiyle birlikte bir kopyasının saklanmasında fayda vardır. Zira dağıtım şirketiyle ihtilafa düşüldüğünde, ne tür bir teminat mektubu verildiği genellikle bayice bilinmemektedir. Bu sebeple bayilik sözleşmesi dosyanıza temin edeceğiniz teminat mektuplarınızın bir kopyasını da eklemeniz, ileride ihtilafı çözecek avukatınız elinde kuvvetli bir delil olacaktır.
Önümüze gelen bir olayda bir yıllık bir teminat mektubunun (mektubun üzerinde yazan şekliyle 15.06.2009 tarihine kadar) paraya çevrilmesini engelledik. Mektup örneği elimizde olmasaydı bu kadar hızlı davranamazdık. Zira dağıtıcı bankaya 15.06.2009 tarihinde başvurmuştu ve başvurusunda “süre sona erdiğinden mektubun paraya çevrilmesini talep ediyoruz” demişlerdi. Banka da talebi aldıktan sonra hukuk servisine sormak üzere süre istemişti. Biz hemen bankaya,”mektup 15.06.2009 tarihine kadar geçerli olup bu tarih süreye dahil değildir, ayrıca paraya çevrilme talebinde riskten bahsedilmemiş, sürenin bitmesi sebebiyle paraya çevrilme talep edilmiştir, bu sebeple mektubun teminat fonksiyonu ortadan kalkmıştır “savunmasını yapmıştık. Gerçekten de bankanın hukuk servisi talepten sonra süratle yaptığımız başvuruda bu iddiamızı doğru bulmuş ve mektubu paraya çevirmemişti.
Yukarıda bahsettiğimiz olayda banka sorumlu davranmış olmakla, genelde bankalar bayi ile dağıtım şirketi arasındaki ihtilafta kimin haklı kimin haksız olduğuyla ilgilenmemekte, yalnızca mektubun paraya çevrilmesi isteminde şekli bir incelemeyle paraya çevirme talebini kabul etmektedirler. Özellikle “ilk talepte” kaydını içeren teminat mektuplarında bankalar ödemeyi hemen gerçekleştirmektedirler.
Banka teminat mektuplarında, bankaların bayi müşterileri ile yaptıkları sözleşme ve garantilerini almış olmaları karşısında teminat mektuplarını hemen paraya çevirmeleri, bazen çok açık olarak bayie zarar vermektedir. Dağıtım şirketine hiçbir borcu bulunmayan ve fakat bayilik ilişkisini de devam ettirmek istemeyen, özellikle son günlerde ortaya çıkan Rekabet Kurulu kararları ışığında sözleşme süreleri dolan bayilerin verdikleri teminat mektuplarının paraya çevrilme tehditleri ile sıkça karşılaşılmaktadır. Bu durumda, (yukarıda bizim başımıza gelen istisnai örneğin dışında) bankaca ödeme yapılmasını engelleyecek tek yol da mahkemelerce verilecek bir ihtiyati tedbir kararıdır.
İhtiyati Tedbir
Bayi ile dağıtım şirketi arasındaki sözleşmeden dolayı bayiin bir borcu bulunmadığı sabitse, dağıtım şirketinin bankadan teminat mektubunu paraya çevirmesi talebi, hakkın kötüye kullanımıdır. Bu durumda bayi önceden bir ihtiyati tedbir kararı almak suretiyle, ya da esas davası ile birlikte talep edeceği ihtiyati tedbirle, bankanın teminat mektubunu ödemesini engelleyebilir.Mahkemenin ihtiyati tedbir kararı vermesi durumunda, banka artık teminat mektubundan dolayı dağıtıcıya ödeme yapamaz. Tedbir kararına rağmen ödeme yapılması halinde bankanın sorumlu olacağı muhakkaktır.
Yargıtay kararlarına göre ihtiyati tedbir kararının, dağıtıcı tarafından usulüne uygun olarak bankaya ibrazından önce bankaya ulaştırılması gerekir. Teminat mektubun bankaya ibrazından sonra, mesela ertesi gün ibraz edilen ihtiyati tedbir kararına rağmen banka ödeme yapmaktan kaçınamaz. Bu sebeple ihtiyati tedbir kararlarının, mektubun bankaya ibrazından önce alınıp bankaya verilmesinde zorunluluk bulunmaktadır.
Peki, böyle bir durumda mahkeme ihtiyati tedbir kararını nasıl verir, bu iş o kadar kolay mıdır ?
Mahkemeler, teminat mektuplarının paraya çevrilmesini önleyici mahiyette tedbir talebi başvurularını çok sıkı şartlara bağlamışlardır. Bu durumda ihtiyati tedbir kararı verilebilmesi için, dağıtım şirketinin bankadan ödeme talebinin, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olduğunun (likit) kesin delillerle ispat edilmesi gerekmektedir. Likit delilden ne anlaşılması gerektiği konusunda hukukçular arasında bir görüş birliği yoktur. Çok genel olarak denilebilir ki, teminat mektubunun paraya çevrilmesinin hakkın kötüye kullanılması olduğunu ispata yarayacak delillerdir. Bu tür delillerin mahkemeye sunulması ve mahkemece de kabul edilmesi durumunda ihtiyati tedbir kararı verilebilecektir.